Richtkijkers uitgelegd

Bij de disciplines Optiek en PG (Precisie Geweer) is een richtkijker een van de meest essentiële onderdelen om deel te kunnen nemen aan wedstrijden. Een richtkijker, ook wel ‘scope’ of ‘glas’ genoemd, is verkrijgbaar in vele smaakjes met bijbehorende prijskaartjes. Voor ongeveer €75,- kun je al een richtkijker kopen met een maximale vergroting van 9x of 12x en er zijn schutters die daar best aardige resultaten behalen, maar de regel is over het algemeen, hoe hoger de prijs, hoe beter de kwaliteit van de richtkijker. In dit artikel probeer ik de verschillen in kaart te brengen en de voor- en nadelen uit te leggen van de verschillende richtkijkers die er te koop zijn.

Grof gezegd kunnen we richtkijkers opdelen in drie segmenten; low-end, mid-range en high-end. De prijzen lopen uiteen van €75,- tot vele duizenden euro’s. Maar waar zit dat verschil nu in, en waar zou je uiteindelijk voor moeten kiezen, en waarom. Even los van de kwaliteit van de lenzen en hun coating, zijn zaken als de vergroting van de kijker, de buisdiameter en objectiefdiameter belangrijke elementen die de helderheid van een richtkijker bepalen. Zo zijn er vrij veel kijkers tot 9x of 12x vergroting verkrijgbaar, maar ook 16x, 18x, 25x, 32x, 40x of zelfs 60x vergroting. Hoe hoger de vergroting, hoe meer de kwaliteit van de lenzen, maar ook zaken als buisdiameter en objectief diameter, bepalend gaan worden voor een haarscherp beeld. Voor optiekschieten tot 100 meter is een richtkijker met meer dan 32x vergroting eigenlijk overkill, maar is alles tot 12x vergroting eigenlijk net wat te krap. Ik richt mezelf dus in dit artikel alleen maar op richtkijkers in het vergrotingsbereik 16x tot 32x met een variabele vergroting.

Voordat ik op de technische details ingaan wil ik een ding meegeven. De investering in een goed stuk glas, is er een die een leven lang mee kan gaan. Wapens willen nog wel eens de kluis verlaten en van eigenaar wisselen, maar eenmaal in een goede richtkijker geïnvesteerd, kan die meegenomen worden naar alle toekomstige wapens.

Vergroting
16x vergroting is op zich al goed genoeg om mooie groepjes te kunnen schieten op 50 meter. Voor 100 meter is het ook geschikt, alleen worden foutjes sneller afgestraft. Hoe hoger de vergroting, hoe meer je zaken als hartslag en ademhaling gaat terugzien door de richtkijker. Een hogere vergroting verplicht je dus meer op die twee zaken te letten, iets dat natuurlijk voor iedere discipline geldt maar wat nu beter zichtbaar is. Het fijne van richtkijkers met een variabele vergroting is dat je dit kunt instellen. Een richtkijker met een vergroting van 8×32 heeft dus een traploze vergroting van 8x naar 32x. Dit zijn altijd de eerste twee cijfers bij een typeaanduiding voor richtkijkers.

De kwaliteit van de richtkijker wordt voor het overgrote deel bepaald door de lenzen die erin zitten, het soort glas dat gebruikt is en de coatings die gebruikt worden. Een goedkopere richtkijker zal altijd een wat wazig of onscherp beeld hebben (met name aan de randen van het beeld), terwijl een kijker zoals bovenin dit artikel staat afgebeeld, een Schmidt & Bender van enkele duizenden euro’s, de best denkbare lenzen en coatings gebruiken. Daar komt dus een belangrijk deel van de prijs uit voort.

Buisdiameter (tube diameter)
De buis van de kijker draagt bij aan de hoeveelheid licht die doorgelaten kan worden. In de regel geldt, hoe dikker de  buis, des te meer licht er doorheen kan en hoe helderder het beeld. De meest voorkomende buisdiameters zijn 1-inch (25,4mm), 30mm en 34mm. De laatste komt hoofdzakelijk voor bij de top van de high-end richtkijkers.

Objectiefdiameter (bell diameter)
Net als bij de buis van de kijker, draagt het objectief  eveneens bij aan de hoeveelheid licht die doorgelaten kan worden. Dit is meestal het laatste cijfer bij de typeaanduiding van een richtkijker. Richtkijkers met een hogere vergroting hebben over het algemeen een objectief van 50, 56 of 60mm. De hoeveelheid licht die vanaf het objectief naar het oculair doordringt wordt dus groter naarmate de buisdiameter én het objectiefdiameter groter worden. Dit speelt met name bij de maximale vergroting een belangrijke rol.

Een kijker met 32x vergroting, een buisdiameter van 35mm en een objectief van 60mm zal op de maximale vergroting een beduidend helderder beeld geven dan een kijker met dezelfde vergroting, maar een buisdiameter van 25,4mm en een objectief van 44mm. Om zo’n goed mogelijk beeld te krijgen van een richtkijker kan het beste deze fysiek in een winkel aangeschaft worden. De meeste betere wapenhandels hebben deze ook gewoon in de showroom ter demonstratie liggen, zodat je er zelf even door kunt kijken. Let dan altijd even op hoe licht of donker, of hoe “melkachtig” het beeld wordt bij de hoogste vergroting.

Draadkruis (reticle)
Het draadkruis van een kijker is ook van groot belang. Zelf geef ik de voorkeur aan dunne draadkruizen van het type half-mildot, zoals die van de mid-range Hawke richtkijkers, maar goed beschouwd is dit iets heel persoonlijks. Hieronder een overzicht van de meest gangbare draadkruizen, en hun benamingen.

Naast de verschillende type draadkruizen zijn er twee variaties mogelijk bij ieder type draadkruis, de FFP (First Focal Plane) en de SFP (Second Focal Plane). De FFP richtkijkers zijn over het algemeen aanzienlijk duurder dan de SFP kijkers, maar hebben als voordeel dat het draadkruis meevergroot met het in- of uitzoemen. Voor optiekschieten is deze functionaliteit niet echt nodig, maar voor schieten op lange afstanden waarbij doelen met verschillende afmetingen op diverse afstanden geschoten dienen te worden, draagt het zeker bij tot het accurater acquireren van deze doelen. Voor de discipline zoals wij die beoefenen met optiek, is dit dus niet noodzakelijk.

Parallax
Parallax, of bewegingsparallax, is het verschijnsel dat de schijnbare positie van een voorwerp ten opzichte van een ander voorwerp en/of de achtergrond varieert als het vanuit verschillende posities bekeken wordt. Ook bij het zijwaarts bewegen van het hoofd door een richtkijker ziet men al een object op de voorgrond sneller bewegen dan een object op de achtergrond. De hersenen vertalen hieruit de relatieve diepte. Dit staat bekend als diepteperceptie.

Objecten die dichter bij de waarnemer liggen lijken door de verandering van kijkrichting meer mee te schuiven dan voorwerpen die verder weg liggen. Voor het oog lijken bijvoorbeeld vanuit een trein of auto ver verwijderde objecten met de waarnemer mee te bewegen. Het is belangrijk om bij richtkijkers altijd te letten vanaf welke afstand de richtkijker parallax-vrij is. Bij sommige kijkers met extreme vergroting is de richtkijker namelijk soms parallax-vrij vanaf 50 of zelfs wel 100 meter.

Eye-relief
Eye-relief is de afstand tussen het oculair en het oog. Dit is ook een niet te onderschatten belangrijk aspect van richtkijkers. Met name de goedkopere kijkers hebben een vrij korte eye-relief. Op het eerste gezicht lijkt dit niet zo heel spannend, maar als je veel in verschillende houdingen schiet, zoals zittend én liggend, dan is een eye-relief die groter is dan een centimeter zeker wel aan te raden. Schiet je altijd vanuit dezelfde houding, dan is het van een iets minder groot belang, maar is het positioneren van de kijker op het wapen wel iets dat veel aandacht vraagt. Ook met grootkaliber geweren is een grotere eye-relief belangrijk vanwege de terugslag. Je wil natuurlijk niet dat je een blauw oog krijgt na het overhalen van de trekker, omdat je te dicht op de kijker zit.

Uittredepupil (exit-pupil)
Het begrip uittredepupil is rechtstreeks af te leiden uit de vergrotingsfactor en de diameter van de frontlens van de kijker: de diameter gedeeld door de vergrotingsfactor. Bij bijvoorbeeld een 8×42 richtkijker is de uittredepupil dus 42/8=5,25 mm.

De uittredepupil is in feite het lichtcirkeltje dat door de kijker geproduceerd wordt en dat door het oog opgevangen moet worden. De pupil van het oog wordt groter als het donkerder wordt om meer licht op te vangen (vergelijk dit maar met het diafragma van een camera). Als de uittredepupil van de kijker groter is dan de pupil van het oog, dan is het gemakkelijk om het oog achter de kijker te positioneren. Is de uittredepupil kleiner, dan zal je merken dat het veel lastiger is om een goed beeld te krijgen. Je zit dan voortdurend te zoeken naar een goede positie van de richtkijker. En in het oog valt in feite minder licht dan het oog zou willen zien. Dus dit is zeker iets om rekening mee te houden!

Om enig idee te geven van de afmetingen van onze pupil. Bij goede ogen kan een pupil variëren tussen de 2 en 7 mm. Bij het ouder worden loopt de maximale pupilgrootte terug naar bijvoorbeeld zo’n 5 mm. De kijker uit bovenstaand voorbeeld is dus niet geschikt bij slechtere lichtomstandigheden, terwijl bijvoorbeeld een 3×9/50 kijker met een uittredepupil van 7,1 mm uitstekend geschikt is.

Om de uittredepupil niet alleen te berekenen, maar ook te kunnen zien kan je de kijker op een afstand van ongeveer 30 cm van je ogen houden. Er worden dan lichtcirkeltjes in de oculairen zichtbaar: de uittredepupil. De uittredepupil is dus een goede indicatie over hoe plezierig een richtkijker zal zijn bij gebruik in matig licht. Andere getallen die hier ook veel informatie over geven en direct te vergelijken zijn, zijn het zogenaamde ‘schemergetal’ en de ‘ helderheid’.

Gasgevulde richtkijker
Het water- en stofdicht krijgen en houden van richtkijkers is van essentieel belang. Stofjes of vocht zijn funest voor een kijker. Daarom worden de meeste richtkijkers gevuld met argon gas of stikstof. De goedkopere kijkers vaak met stikstof, de wat duurdere met argon. Om er zeker van te zijn dat je de kijker vrij van stof en vocht houdt, is het dus van groot belang dat je nooit een kijker zomaar openmaakt. Het gas – dat zorgt voor een lichte overdruk – ontsnapt dan immers en stof, vocht en andere niet gewenste vuildeeltjes kunnen in de richtkijker terecht komen, wat ernstig nadelige gevolgen heeft.

Gangbare merken
Gangbare en bekende merken die bewezen goede kwaliteit richtkijkers leveren zijn ondermeer Hawke, Optisan, Leupold, Nightforce, Schmidt & Bender, US Optics, Vortex, Zeiss, Nikon, Burris, Khales, Delta Optics, Konus, Swarovski en Athlon Optics. Er zijn uiteraard nog veel meer grote namen, maar dit zijn de meest bekende en in Nederland goed verkrijgbare merken. Tegenwoordig wordt de markt overspoeld met Chinese kijkers die vrij goedkoop zijn. Het probleem met deze kijkers is echter dat de kwaliteit soms serieus te wensen overlaat. De Chinezen zijn goed in het kopiëren van bovengenoemde merken, maar kwalitatief zou ik mijn zuurverdiende centjes er niet aan wagen. De constructie laat vaak te wensen over en het glas is in de meeste gevallen van zeer matige kwaliteit.

De top 3
Van de richtkijkers die ikzelf getest heb komen de volgende het beste uit de bus;
In het low-end segment de FX 6/18*44 ISFR. Deze kijker met side-focus biedt voor €250,- een redelijke vergroting en een opmerkelijk hoge lichtopbrengst gezien de 44mm objectiefdiameter en 30mm buisdiameter. Een alternatief voor de FX kijker is de Discovery Optics HI 6/24*50SF met Hawke half-mildot draadkruis. Deze kijker heeft eveneens een verrassend goede lichtopbrengst en is met een bescheiden prijskaartje van €180,- ook zeker aan te raden.


Discovery Optics 6/24*50SF

FX 6/18*44ISFR

In het middden segment komt de Athlon Optics Argos 8/34*56 als beste uit de bus. Deze kijker heeft een prijskaartje van zo’n €450,-  De kwaliteit van deze richtkijker is opmerkelijk goed, de lichtopbrengst bij de hoogste vergroting is de beste van alle mid-range kijkers die ik getest heb. De Argos heeft een 30mm buisdiameter en een bijzonderheid bij deze richtkijker is dat deze beschikt over een FFP draadkruis en extreem helder is voor een kijker in deze prijsklasse. Kwalitatief doet deze richtkijker niet onder voor kijkers die 2x zoveel kosten. Een ander alternatief voor de Argos is de Hawke Sidewinder Tactical 30 8/32*56, deze eveneens een buisdiameter van 30mm en beschikt over het befaamde half-mildot draadkruis van Hawke dat ongekend fijn is. Deze kijker kost rond de €525,-.


Athlon Optics Argos 8/34*56

Hawke Sidewinder 8/32*56

In het high-end segment is de Schmidt & Bender PMII 12/50*56 met een prijskaartje van grofweg €3.500,- een absolute topper. Met een buisdiameter van 34mm is de lichtopbrengst van deze kijker echt geweldig, maar dat mag ook wel verwacht worden van een kijker in deze prijsklasse. Een ander alternatief voor de Schmidt & Bender is de NightForce 5.5/22*50 NXS richtkijker, die ongeveer €2.100 kost. Deze kijker heeft een buisdiameter van 30mm.


NightForce 5.5/22*50 NXS

Smidth & Bender PMII 12/50*56

Zoals met alles binnen de schietsport, kun je het zo duur maken als dat je portemonnaie toestaat. Hier geldt in het bijzonder de stelregel dat kwaliteit nu eenmaal geld kost. Net als met cameralenzen beschikkende de duurdere exemplaren over aanzienlijk beter, goed geslepen en gecoat glas dat geen enkele vertekening geeft. En dat proces is nu eenmaal kostbaar, helemaal als je bedenkt dat er vaak niet een, maar vaak 10 of meer van dit soort stukjes “glas” in een objectief zitten. Mijn advies is dan ook om bij de aanschaf met een goed gevulde portemonnaie een schietsportwinkel te bezoeken en het zelf te ervaren. Want ieder oog is anders, en een richtkijker is in mijn optiek (vergeef mij de woordspeling) net zo persoonlijk als een bril. Pas ook op met de aanschaf van 2e hands kijkers. Krachtige veerbuksen staan bekend om het slopen van deze gevoelige stukjes techniek. Een kijker die op zo’n geweer gezeten heeft kun je beter links laten liggen.

Ik hoop dat dit artikel je verder op weg helpt bij het maken van de juiste keuze. Want nogmaals, de investering in een goed stuk glas, is er een die je eigenlijk voor het leven zou moeten doen.

Lees ook de gerelateerde artikelen Munitie uitgelegd en Ondersteunende middelen uitgelegd.SaveSave

Deel dit artikel via:

Munitie uitgelegd
Wedstrijdwapens, nieuw of een gebruikte old-timer?
Loading Likes...